Zoek op kunstenaar
Sluit

Over stillevens, kleur en verscheidenheid

< terug naar catalogus

Veel bezoekers van het Amsterdamse Rijksmuseum gaan na het bewonderen van de schilderijen van Rembrandt ook altijd even kijken naar de beroemde Hollandse 17e-eeuwse (pronk)stillevens, in al hun kleur en verscheidenheid. De kunstenaar van toen moet over een grote kundigheid hebben beschikt om enerzijds een veelheid aan voorwerpen, elk afzonderlijk, zo ‘echt’ mogelijk weer te geven en anderzijds te komen tot een aantrekkelijke en evenwichtige compositie van kleuren, vormen en materialen. Ook moest hij bedreven zijn in de weergave van de lichtval op elk voorwerp apart en in het verbeelden van alle verschillende soorten materialen en oppervlakken: bedauwde druiven, fluwelige perziken, ruwglanzende granaatappels en dieprode aardbeien met hun licht ingezonken zaadjes, naast porseleinen vazen, aardewerken en zilveren schalen, brokaten kleden, glaswerk en tin; hoe verschillender de stofuitdrukking, des te uitdagender het is en hoe meer waardering de schilder ontvangt. De opdrachtgever laat het schilderij maken om zijn rijkdom te tonen: de meer dan overdadig gevulde tafel en het fraaie en vaak kostbare interieur worden aan de buitenwereld getoond als een teken van status. In deze tijd speelt ook de symboliek van de afgebeelde voorwerpen een grote rol: als een soort waarschuwing aan de opdrachtgever beelden de kunstenaars de vergankelijkheid van het leven uit door het gebruik van onder andere vruchten en bloemen in stillevens (die zullen al snel erna vergaan zijn…).

Hélène Hamburger | Bloemstilleven in rieten mand, olieverf op paneel, 52,0 x 43,5 cm

Hélène Hamburger

schilderij • te koop

Bloemstilleven in rieten mand

Gabriël Henriques de Castro | Pronkboeket met vogelnestje, olieverf op doek, 55,9 x 44,2 cm, gesigneerd l.o. en gedateerd 1837

Gabriël Henriques de Castro

schilderij • te koop

Pronkboeket met vogelnestje, 1837

Olympe Mouette Génin | Stilleven met perziken, kruik en vogeltje, olieverf op doek, 49,0 x 39,9 cm, gesigneerd r.o. en gedateerd 1818

Olympe Mouette Génin

schilderij • te koop

Stilleven met perziken, kruik en vogeltje, 1818

Johannes Cornelis de Bruyn | Druiven, perziken en ander fruit op een stenen plint, olieverf op paneel, 42,6 x 32,6 cm

Johannes Cornelis de Bruyn

schilderij • te koop

Druiven, perziken en ander fruit op een stenen plint

In de volgende eeuwen breidt het genre zich verder uit met nieuwe onderwerpen en zo ontstaan naast het pronkstilleven bijvoorbeeld het (zee)banket, het jachtstuk, het vanitas stilleven, de eettafel en het zogenoemde ‘toebackje’ (stilleven van pijpen en andere rookartikelen). Er komen steeds meer varianten bij, in verschillende stijlen en stromingen: in impressionistische losse toetsen, kubistische vormen en expressionistische kleuruitspattingen – kunstvormen waarbij de exacte gelijkenis ondergeschikt is aan de individuele beleving van de kunstenaar. Daarnaast zien we de precieze uitwerking weer terugkomen, maar nu in het realisme van de 20e-eeuw.

Eugène-Henri Cauchois | Stilleven met oesters, olieverf op doek, 38,1 x 46,0 cm, gesigneerd r.o.

Eugène-Henri Cauchois

schilderij • te koop

Stilleven met oesters

Alex Denonne | Stilleven met rode poon, olieverf op doek, 60,1 x 70,0 cm, gesigneerd r.b.

Alex Denonne

schilderij • te koop

Stilleven met rode poon

Simon van Gelderen | Stilleven met champagne, schaaldieren en fruit, olieverf op doek, 50,3 x 60,2 cm, gesigneerd r.o.

Simon van Gelderen

schilderij • te koop

Stilleven met champagne, schaaldieren en fruit

George Mosson | Stilleven met Dom Bénédictine likeur, flessen en glazen, olieverf op doek, 54,7 x 63,1 cm, gesigneerd l.o. en gedateerd '19

George Mosson

schilderij • te koop

Stilleven met Dom Bénédictine likeur, flessen en glazen, 1919

Stillevens praten niet

Wanneer met het impressionisme de kunstenaar meer vrijheid van uitbeelden krijgt, wordt de diversiteit aan soorten stillevens alleen maar groter. Er ontstaan bijvoorbeeld meer stillevens van intieme hoekjes in de kamer, keuken, hal in het boudoir of schildersatelier. De impressionistische schilder Salomon Garf Stilleven met aardbeien in een mand vestigt zich na zijn opleiding aan de Amsterdamse Academie in het Gooi. Zijn groot schildertalent blijkt bij alle genres die hij al dan niet in opdracht uitvoert. Bekend van hem is, dat hij zelf een voorkeur heeft voor intieme stillevens wanneer hij voor zijn plezier schildert.

Henk Helmantel | Stilleven met emaille kom en aardbeientakjes, olieverf op board, 26,4 x 34,2 cm, gesigneerd r.o. en verso en recto gedateerd 1982 en verso 28 juni 1982

Henk Helmantel

schilderij • te koop

Stilleven met emaille kom en aardbeientakjes, 1982

Bernard Blommers | Aardbeien met slagroom (en rijnwijnglas), olieverf op doek, 28,8 x 40,0 cm, gesigneerd r.o. en te dateren ca. 1880

Bernard Blommers

schilderij • te koop

Aardbeien met slagroom (en rijnwijnglas), ca. 1880

Salomon Garf | Stilleven met aardbeien in een mand, olieverf op doek, 48,7 x 56,4 cm, gesigneerd l.o. en gedateerd '40

Salomon Garf

schilderij • te koop

Stilleven met aardbeien in een mand, 1940

Frits Grips | Stilleven met kersen en aardbeien in glazen pot, olieverf op paneel, 16,0 x 21,1 cm, gesigneerd l.o.

Frits Grips

schilderij • te koop

Stilleven met kersen en aardbeien in glazen pot

Coba Surie volgt na haar opleiding schilderlessen bij Jo Bauer-Stumpff en Coba Ritsema. Lizzy Ansingh haalt haar daarna in de kring van Amsterdamse Joffers. Iedere ‘Joffer’ werkte op zichzelf en had haar eigen persoonlijkheid en artistiek niveau. maar door hun wekelijkse ontmoetingen ontstonden vriendschappen voor het leven. Surie heeft een duidelijke voorliefde voor stillevens van vis of alledaagse voorwerpen, die zij schildert in warme, rijke kleurschakeringen. Illustratief voor deze voorkeur boven haar portretten is haar uitspraak: ‘Geef mij maar stillevens, dat praat tenminste niet’.

Coba Surie | Stilleven met schildersbenodigdheden, olieverf op doek, 50,1 x 60,0 cm, gesigneerd l.o.

Coba Surie

schilderij • te koop

Stilleven met schildersbenodigdheden

Sorella | Voorjaarsbloemen, olieverf op board, 75,2 x 99,8 cm, gesigneerd r.o.

Sorella

schilderij • te koop

Voorjaarsbloemen

Betsy Osieck | Interieur met vitrine, aquarel op papier, 32,0 x 30,0 cm, gesigneerd r.o.

Betsy Osieck

aquarel • tekening • te koop

Interieur met vitrine

Coba Surie | Bokkingen, olieverf op doek, 30,3 x 40,3 cm, gesigneerd r.o.

Coba Surie

schilderij • te koop

Bokkingen

De Leidse Schoolschilder Chris van der Windt wordt in zijn tijd gezien als een alleskunner met een groot talent. Samen met Arend Jan van Driesten en enkele anderen trekt hij door het landschap rondom Leiden om de natuur te schilderen. Ook Lucas Verkoren haakt regelmatig aan. De Leidse School behoort tot de nabloei van de Haagse School en Van der Windt zal deze stroming altijd trouw blijven. Ook hij maakt graag stillevens, in warme kleuren en in een impressionistische toets. De onderwerpen zijn eenvoudig, meestal bloemen, fruit of huisraad uit zijn eigen omgeving. Zij worden door hem zonder opsmuk en vaak van zo dichtbij geschilderd, dat er sprake is van een close-up. Hij staat erom bekend dat hij zijn bloemen regelmatig zonder vaas weergeeft om de compositie wat spannender te maken. Lukas Verkoren, die in zijn beginjaren met Chris van der Windt en anderen door het Leidse ommeland trok, ontwikkelt zich eind jaren 30 onder invloed van de nieuwe zakelijkheid tot een gewaardeerd realist. Uit zijn realistische periode zijn hier twee stillevens afgebeeld.

Lucas Verkoren | Stilleven met fles, kom en boeken, olieverf op doek, 75,7 x 91,5 cm, gesigneerd r.m. en gedateerd 1955

Lucas Verkoren

schilderij • te koop

Stilleven met fles, kom en boeken, 1955

Chris van der Windt | Witte narcissen, olieverf op board, 16,7 x 22,8 cm, gesigneerd r.o.

Chris van der Windt

schilderij • te koop

Witte narcissen

Chris van der Windt | Dahlia's, olieverf op paneel, 29,5 x 34,8 cm, gesigneerd l.o.

Chris van der Windt

schilderij • te koop

Dahlia's

Lucas Verkoren | Stilleven met tinnen schaal, olieverf op doek, 75,0 x 100,0 cm, gesigneerd r.o.

Lucas Verkoren

schilderij • te koop

Stilleven met tinnen schaal

Terug naar de precieze uitwerking

De 20e-eeuwse realisten geven vrijwel allemaal de voorkeur aan het schilderen van stillevens. Zij houden van de precieze, fijn uitgewerkte weergave van hun voorwerpen in navolging van hun illustere 17e-eeuwse voorgangers.

In het relatief kleine, geschilderde oeuvre van Jan Wittenberg nemen zijn fijn uitgewerkte, ingetogen stillevens een prominente plaats in. Vanaf de twintiger jaren wordt hij gezien als een vroege representant van het nieuwe realisme. Bij hem ontbreken echter de melancholie en zwaarmoedigheid, die zo kenmerkend zijn voor deze stroming. Hij neemt wat meer afstand, geeft meer aandacht aan vlakverdeling, compositie en kleur en gaat uit van de onschuld der dingen. Zijn composities bestaan uit eenvoudige onderwerpen tegen een donkere of vuilwitte achtergrond en worden vaak van boven bezien. Hiermee zoomt hij in en komt net als de impressionist Chris van der Windt tot een close-up van het werk. In eenvoud en uitwerking doet zijn oeuvre denken aan dat van Jan Mankes.

Jan Wittenberg | Clematis, olieverf op doek, 50,6 x 45,4 cm, gesigneerd r.b. en gedateerd 1941

Jan Wittenberg

schilderij • te koop

Clematis, 1941

Jan Wittenberg | Jonge merel, aquarel op papier, 13,0 x 18,0 cm, gesigneerd r.b. en gedateerd 1931

Jan Wittenberg

aquarel • tekening • te koop

Jonge merel, 1931

Jan Wittenberg | Stilleven met een citroen, olieverf op doek op board, 11,5 x 18,0 cm, gesigneerd l.o. en gedateerd 1909

Jan Wittenberg

schilderij • te koop

Stilleven met een citroen, 1909

Jan Wittenberg | Bloemstilleven, olieverf op doek, 29,8 x 24,0 cm, gesigneerd r.b. en te dateren ca. 1940

Jan Wittenberg

schilderij • te koop

Bloemstilleven, ca. 1940

Nadat Gerrit de Jong in de jaren 30 kiest voor een leven als autodidactisch kunstenaar, wordt zijn talent al snel onderkend. Als hij in 1940 in het Rijksmuseum deelneemt aan de groepsexpositie Onze kunst van heden, koopt het museum drie van zijn geëxposeerde werken aan. De Jong heeft bewondering voor de precisie van oude meesters als Jan van Eyck en Hendrick Avercamp. Op het afgebeelde schilderij zien wij dit terug in het portretje dat vermoedelijk Agatha van Schoonhoven voorstelt, die in 1529 werd geschilderd door Jan van Scorel (1495-1562).

Gerrit de Jong | Stilleven met witte kom, weegschaal en afbeelding van schilderij van Jan van Scorel, olieverf op doek, 50,3 x 50,3 cm, gesigneerd r.b. en gedateerd 1944

Gerrit de Jong

schilderij • te koop

Stilleven met witte kom, weegschaal en afbeelding van schilderij van Jan van Scorel, 1944

Als we nu in het heden kijken naar het genre stilleven door alle kunststromingen heen, dan kunnen we stellen dat het qua kleur en verscheidenheid niet onderdoet voor een van zijn 17e-eeuwse basisstukken, het pronkstilleven.